Zaburzenia tarczycy, zarówno niedoczynność, jak i nadczynność, to jedne z najczęstszych schorzeń endokrynologicznych. W przypadku nadczynności dochodzi do sytuacji, w której tarczyca produkuje nadmiernie wydzielane przez siebie hormony, a to z kolei zaburzenia funkcjonowania całej gospodarki hormonalnej. Osoby z nadczynnością tarczycy często zmagają się ze spadkiem masy ciała i jednoczesnym wzrostem apetytu, dusznościami czy obecnością charakterystycznego "wole". Sprawdź koniecznie, na czym polega nadczynność tarczycy i jakie są jej objawy. Zobacz, które badania należy wykonać aby zdiagnozować objawy powodowane chorobą tarczycy.
Kluczowe punkty
- Nadczynność tarczycy to stan nadmiernej produkcji hormonów przez gruczoł tarczowy, który prowadzi do zaburzeń metabolicznych oraz wpływa negatywnie na układ krążenia, nerwowy i trawienny. Choroba może mieć różne przyczyny, w tym autoimmunologiczne (np. Gravesa-Basedowa), zapalne (np. podostre zapalenie tarczycy), guzki autonomiczne lub przyjmowanie nadmiaru hormonów.
- Objawy nadczynności są różnorodne i mogą obejmować utratę masy ciała, nerwowość, nadmierną potliwość, kołatanie serca, wytrzeszcz oczu czy powiększenie gruczołu tarczowego (wole). Symptomy bywają mniej wyraźne u osób starszych, a u dzieci mogą manifestować się nadpobudliwością czy trudnościami z koncentracją.
- Rozpoznanie nadczynności opiera się na analizie objawów klinicznych oraz wyników badań laboratoryjnych i obrazowych – zwłaszcza oznaczenia TSH, FT4, FT3 i wykonania USG tarczycy. W niektórych przypadkach stosuje się dodatkowe metody, takie jak scyntygrafia, zwłaszcza przy podejrzeniu zmian ogniskowych lub nietypowym przebiegu schorzenia.
- Leczenie nadczynności tarczycy zależy od przyczyny i nasilenia choroby i może obejmować terapię farmakologiczną, operacyjną lub leczenie radiojodem. U kobiet w ciąży leczenie wymaga szczególnego nadzoru i zastosowania najbezpieczniejszych możliwych dawek leków, aby zapewnić zdrowie matki i płodu. Nieleczona nadczynność może prowadzić do groźnych powikłań, takich jak przełom tarczycowy czy niewydolność serca.
Czym jest nadczynność tarczycy i jak wygląda praca tego gruczołu?
Tarczyca, niewielki narząd umiejscowiony u podstawy szyi, odgrywa kluczową rolę w regulowaniu przemiany materii. Jej główną funkcją jest produkcja hormonów tarczycy: tyroksyny (T4) oraz trójjodotyroniny (T3), które wpływają niemal na wszystkie tkanki i narządy w organizmie. Gdy dochodzi do nadmiernej produkcji tych substancji, pojawia się nadczynność tarczycy czyli stan, w którym poziom hormonów tarczycy w organizmie przekracza normę, zakłócając prawidłowe funkcjonowanie wielu układów, w tym sercowo-naczyniowego, nerwowego oraz trawiennego.
Zaburzenia czynności tarczycy mogą mieć różnorodne podłoże. Nadczynność często pojawia się w wyniku autoimmunologicznej reakcji organizmu, kiedy układ odpornościowy błędnie atakuje komórki gruczołu, co obserwujemy m.in. w chorobie Gravesa-Basedowa. Zdarza się również, że nadczynność wynika z nadmiaru jodu w diecie, guzów tarczycy, bądź jako powikłanie podostrego lub poporodowego zapalenia tarczycy. Szczególnie niepokojące są przypadki, kiedy tarczycy występuje stan zapalny, mogący prowadzić do trwałego uszkodzenia tkanki gruczołowej i niedoczynności.
Objawy nadczynności tarczycy – na co zwrócić uwagę?
Wczesne rozpoznanie nadczynności bywa trudne, gdyż objawy nadczynności tarczycy mogą być słabiej wyrażone, zwłaszcza u osób starszych. W przypadku rozpoznania nadczynności tarczycy lekarz bierze pod uwagę zarówno symptomy kliniczne, jak i wyniki badań biochemicznych określających stężenie wolnych hormonów tarczycy. Typowe oznaki to między innymi przyspieszone bicie serca, zaburzenia rytmu serca, spadek masy ciała mimo wzmożonego apetytu, nadmierna potliwość, nerwowość, drżenie rąk oraz uczucie gorąca. Tarczyca może być również wyczuwalnie powiększona, wówczas mówimy o wolu tarczycowym.
W zaawansowanym stadium nadczynności mogą pojawić się objawy oczne, np. wytrzeszcz, łzawienie lub światłowstręt, charakterystyczne dla choroby Gravesa-Basedowa. U niektórych pacjentów występują także objawy skórne czyli przesuszenie, swędzenie lub zaczerwienienie. U osób starszych objawy nadczynności tarczycy mogą obejmować także układ mięśniowo-szkieletowy, gdzie często odczuwany jest ból kręgosłupa i ogólna osłabienie mięśni.
Przyczyny nadczynności tarczycy – dlaczego gruczoł zaczyna szwankować?
Występowanie nadczynności tarczycy najczęściej jest skutkiem nadmiernego wydzielania hormonów tarczycy przez przerośnięty lub zapalnie zmieniony gruczoł. Choroba Gravesa-Basedowa to najczęstsza przyczyna, zwłaszcza wśród kobiet w wieku 20–40 lat. Jest to schorzenie autoimmunologiczne, w którym przeciwciała pobudzają tarczycę do niekontrolowanej produkcji hormonów. Do pozostałych przyczyn nadczynności należą: guzki tarczycy produkujące hormony niezależnie od potrzeb organizmu (tzw. wole guzkowe toksyczne), zapalenie tarczycy (podostre lub poporodowe), a także przedawkowanie leków zawierających hormony tarczycy. Warto dodać, że nadczynność może być także wtórna i powstawać w wyniku zaburzeń w przysadce mózgowej, która nadmiernie stymuluje tarczycę do pracy. W rzadkich przypadkach przyczyną jest rak tarczycy lub jego przerzuty.
Niedoczynność i nadczynność tarczycy – przyczyny, objawy i metody leczenia
Diagnostyka – jak wygląda rozpoznanie nadczynności tarczycy?
Rozpoznania nadczynności tarczycy lekarz dokonuje na podstawie szczegółowego wywiadu, badania fizykalnego oraz wyników badań laboratoryjnych i obrazowych. Kluczowe jest oznaczenie stężenia hormonów tarczycy: TSH (hormon przysadki), FT4 i FT3. Obniżone TSH przy podwyższonych poziomach FT4 lub FT3 sugeruje nadczynność. W dalszym etapie wykonywane jest USG tarczycy, które pozwala ocenić strukturę gruczołu, wykryć ewentualne guzki tarczycy oraz zapalne zmiany. W przypadkach niejednoznacznych może być zalecone scyntygraficzne badanie tarczycy, które pokazuje aktywność hormonalną poszczególnych fragmentów gruczołu. Warto zaznaczyć, że u dzieci i dorosłych przebieg schorzenia może różnić się pod względem objawów i dynamiki. U dziecka nadczynność często objawia się zaburzeniami wzrostu, nadpobudliwością i trudnościami w koncentracji.
Leczenie nadczynności tarczycy i inne metody
Leczenie nadczynności tarczycy zależy od przyczyny, stopnia zaawansowania choroby oraz wieku i ogólnego stanu zdrowia pacjenta. Stosuje się leczenie farmakologiczne, operacyjne lub leczenie izotopowe. Wybór metody leczenia wygląda różnie w zależności od indywidualnego przypadku. Leczenie farmakologiczne obejmuje stosowanie tyreostatyków, czyli leków hamujących produkcję hormonów. Terapia ta wymaga regularnej kontroli poziomu hormonów tarczycy oraz parametrów wątrobowych i morfologii krwi.
U osób z nawrotową postacią choroby lub nietolerujących leków może być konieczne operacyjne usunięcia tarczycy. Taki zabieg jest często wykonywany w przypadkach dużego wola, podejrzenia nowotworu czy powikłań uciskowych. Leczenie nadczynności tarczycy wymaga także odpowiedniego postępowania w przypadku groźnego stanu jakim jest przełom tarczycowy czyli nagły i silny wzrost poziomu hormonów, który może prowadzić do objawów niewydolności serca, zaburzeń psychicznych, a nawet śmierci.
Powikłania i skutki nieleczonego nadmiaru hormonów tarczycy w organizmie
Nieleczona nadczynność tarczycy może prowadzić do poważnych komplikacji. Wśród najczęściej spotykanych skutków znajdują się: przewlekłe zaburzenia rytmu serca, nadciśnienie tętnicze, niewydolność serca, osłabienie kości (osteoporoza), a także zaburzenia psychiczne m.in. lęki, drażliwość, bezsenność. U kobiet nadczynność wpływa na płodność, cykl menstruacyjny oraz może komplikować przebieg ciąży. Do rzadkich, lecz groźnych następstw należy przełom tarczycowy, będący stanem zagrożenia życia. Powikłanie to charakteryzuje się nagłym pogorszeniem stanu ogólnego, gorączką, tachykardią, dezorientacją i drgawkami. Wymaga natychmiastowej hospitalizacji.
Preparaty wspierające zdrowie tarczycy
Nadczynność tarczycy u kobiet w ciąży
U kobiet ciężarnych nadczynność tarczycy to stan, który wymaga szczególnej uwagi i ostrożności zarówno w diagnostyce, jak i leczeniu. Przyszłe matki z nadczynnością narażone są na zwiększone ryzyko powikłań, takich jak poronienia, przedwczesny poród, nadciśnienie ciążowe, a także zaburzenia wzrastania płodu. Ponadto nieleczona nadczynność tarczycy może negatywnie wpływać na rozwój mózgu dziecka i zwiększać ryzyko niedoczynności tarczycy u noworodka. W ciąży objawy nadczynności, takie jak utrata masy ciała, kołatanie serca, potliwość czy niepokój, mogą być mylone z typowymi dolegliwościami ciążowymi, co dodatkowo utrudnia rozpoznanie.
Diagnostyka opiera się na oznaczeniu stężenia hormonów tarczycy oraz TSH, przy czym normy ciążowe są odmienne niż u kobiet niebędących w ciąży. Najczęstszą przyczyną nadczynności tarczycy u kobiet w ciąży jest choroba Gravesa-Basedowa, która może się nasilać w pierwszym trymestrze, a łagodnieć w kolejnych miesiącach. Leczenie nadczynności tarczycy u ciężarnych opiera się głównie na terapii farmakologicznej z zastosowaniem najmniejszych skutecznych dawek tyreostatyków, które są bezpieczne dla płodu. Właściwe prowadzenie pacjentki przez endokrynologa i ginekologa pozwala w większości przypadków na bezpieczne doniesienie ciąży i urodzenie zdrowego dziecka.
Bibliografia:
- Gietka-Czernel M. Choroby tarczycy. PZWL, Warszawa 2020.
- Ruchała M. Endokrynologia kliniczna. Wyd. Lekarskie PZWL, Warszawa 2021.
- Lewiński A. Tarczyca w praktyce klinicznej. Termedia, Poznań 2019.
- Medycyna Praktyczna – artykuły specjalistyczne z dziedziny endokrynologii.