Szczepienie na HPV – czy naprawdę chroni przed nowotworami?

HPV to jeden z najczęściej przenoszonych wirusów na świecie, który w wielu przypadkach nie daje żadnych objawów, ale może prowadzić do poważnych chorób, w tym nowotworów. Czy szczepienie przeciw HPV rzeczywiście może uchronić przed tymi zagrożeniami? W poniższym tekście przyjrzymy się, czym jest wirus brodawczaka ludzkiego, jakie choroby wywołuje, w jaki sposób można się nim zarazić oraz jakie realne korzyści przynosi szczepienie.

Kluczowe punkty

• HPV to jeden z najczęściej występujących wirusów na świecie – większość osób aktywnych seksualnie zetknie się z nim przynajmniej raz w życiu, a część typów wirusa może prowadzić do nowotworów.
• Zakażenie HPV wiąże się z różnymi chorobami – od brodawek narządów płciowych po raka szyjki macicy, odbytu, prącia czy gardła.
• Szczepienie przeciw HPV jest najskuteczniejszą profilaktyką – chroni zarówno kobiety, jak i mężczyzn, zmniejsza ryzyko nowotworów oraz ogranicza rozprzestrzenianie wirusa w populacji.
• Ochronę warto uzupełniać innymi działaniami profilaktycznymi – takimi jak bezpieczne zachowania seksualne, regularne badania cytologiczne i dbanie o odporność organizmu.

Czym jest wirus HPV?

HPV (Human Papillomavirus, czyli wirus brodawczaka ludzkiego) to bardzo rozpowszechniony wirus należący do rodziny Papillomaviridae. Do tej pory zidentyfikowano ponad 200 jego typów, z których część odpowiada za niegroźne zmiany skórne, takie jak brodawki na dłoniach czy stopach, a inne zaliczane są do tzw. typów wysokiego ryzyka onkologicznego. Wyróżnia się dwie główne grupy HPV:

• typy niskoonkogenne – zwykle powodujące zmiany łagodne, np. kłykciny kończyste,
   
• typy wysokoonkogenne – związane z rozwojem stanów przedrakowych i nowotworów.

HPV jest wirusem niezwykle powszechnym szacuje się, że w ciągu życia zetknie się z nim nawet 80% osób aktywnych seksualnie. Tak duża skala występowania sprawia, że Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) uznaje zakażenia HPV za jedno z najważniejszych wyzwań zdrowia publicznego, głównie ze względu na ich związek z rozwojem nowotworów szyjki macicy i innych narządów.

Jakie choroby wywołuje wirus HPV?

Wirus HPV jest odpowiedzialny za szerokie spektrum schorzeń, od niegroźnych zmian dermatologicznych po poważne nowotwory. To, jakie konsekwencje przyniesie zakażenie, zależy od typu wirusa oraz reakcji układu odpornościowego. Najczęstsze skutki to:

• Kłykciny kończyste (brodawki narządów płciowych) – powstają głównie w wyniku infekcji typami HPV 6 i 11, które zaliczane są do niskoonkogennych. Zmiany te mają charakter łagodny, ale bywają uciążliwe, mogą pojawiać się w okolicy sromu, pochwy, prącia, odbytu, a nawet w jamie ustnej. Nieleczone mogą nawracać i utrzymywać się przez lata, choć same w sobie nie prowadzą do nowotworów.
   
• Rak szyjki macicy – to najlepiej poznana konsekwencja zakażenia HPV. W ponad 99% przypadków nowotwór ten rozwija się na tle przewlekłej infekcji onkogennymi typami wirusa, przede wszystkim HPV 16 i 18. Proces nowotworzenia przebiega stopniowo, od zmian śródnabłonkowych, przez stany przedrakowe, aż po raka inwazyjnego. Dzięki temu regularne badania cytologiczne pozwalają na wczesne wykrycie i skuteczne leczenie.
   
• Nowotwory innych narządów – onkogenne typy HPV mogą prowadzić również do rozwoju raka odbytu, pochwy, sromu, a u mężczyzn raka prącia. Coraz więcej dowodów naukowych wskazuje także na związek HPV z nowotworami głowy i szyi, zwłaszcza gardła i krtani, co czyni wirusa istotnym czynnikiem ryzyka nie tylko w ginekologii, ale i w onkologii ogólnej.
   
• Stany przedrakowe – przewlekłe zakażenie HPV może powodować nieprawidłowe podziały komórek w obrębie nabłonka. Tego rodzaju zmiany, określane jako śródnabłonkowe, nie są jeszcze rakiem, ale w przypadku braku leczenia mogą przekształcić się w nowotwór inwazyjny. Wczesne rozpoznanie i interwencja pozwalają na całkowite wyleczenie i zatrzymanie procesu chorobowego.

Różnorodność chorób związanych z HPV pokazuje, że wirus ten nie jest jedynie kwestią ginekologiczną, jego obecność stanowi istotne wyzwanie zdrowia publicznego zarówno wśród kobiet, jak i mężczyzn.

HPV u kobiet i mężczyzn – porównanie

Zakażenie wirusem HPV dotyczy zarówno kobiet, jak i mężczyzn, jednak jego konsekwencje zdrowotne różnią się w zależności od płci. U kobiet najczęściej kojarzy się ono z rakiem szyjki macicy, ale w rzeczywistości dotyczy wielu innych narządów. U mężczyzn infekcja przez długi czas może przebiegać bezobjawowo, co sprzyja nieświadomemu przenoszeniu wirusa. Poniższa tabela przedstawia najważniejsze różnice i podobieństwa w przebiegu zakażenia HPV u kobiet i mężczyzn:

Porównanie jasno pokazuje, że HPV jest problemem zdrowotnym obu płci, choć jego konsekwencje bywają różne. Dlatego szczepienia zalecane są zarówno dziewczętom, jak i chłopcom, a ich upowszechnienie ma kluczowe znaczenie dla zdrowia całej populacji.

Jak można się zarazić wirusem HPV?

HPV przenosi się głównie drogą płciową – podczas kontaktów waginalnych, analnych i oralnych, a nawet przez sam kontakt skóry narządów płciowych. Do zakażenia może dojść niezależnie od stosowanej antykoncepcji.

Ryzyko wzrasta w przypadku:

• dużej liczby partnerów seksualnych,
   
• wczesnego rozpoczęcia współżycia,
   
• nieregularnego stosowania prezerwatyw,
   
• współwystępowania innych chorób przenoszonych drogą płciową,
   
• osłabionej odporności organizmu.

HPV może również przenosić się z matki na dziecko podczas porodu, co rzadko prowadzi do brodawczakowatości krtani u noworodków. Ze względu na wiele dróg zakażenia, całkowite uniknięcie wirusa jest praktycznie niemożliwe, dlatego szczepienia pozostają najskuteczniejszą ochroną.

Czym jest szczepionka na HPV i jakie daje korzyści?

Szczepionka przeciw HPV to preparat nowej generacji, opracowany w celu zapobiegania zakażeniom najgroźniejszymi typami wirusa. Zawiera ona cząsteczki białek wirusa (tzw. VLP – virus-like particles), które przypominają naturalnego wirusa, ale nie mają jego materiału genetycznego. Dzięki temu szczepionka nie jest w stanie wywołać choroby, a jednocześnie skutecznie pobudza układ odpornościowy do produkcji przeciwciał neutralizujących.

Obecnie dostępne są trzy główne rodzaje szczepionek:

• dwuwalentna – chroni przed HPV 16 i 18, czyli typami odpowiedzialnymi za większość przypadków raka szyjki macicy,
   
• czterowalentna – dodatkowo zabezpiecza przed typami HPV 6 i 11, które powodują kłykciny kończyste,
   
• dziewięciowalentna – zapewnia najszerszą ochronę, obejmując aż dziewięć typów wirusa (16, 18, 6, 11, 31, 33, 45, 52 i 58), co pozwala znacząco zmniejszyć ryzyko nowotworów i brodawek.

Najważniejsze korzyści wynikające ze szczepienia przeciw HPV to:

• skuteczna profilaktyka nowotworów – w tym raka szyjki macicy, ale także raka odbytu, prącia, sromu, pochwy i części nowotworów gardła,
   
• ochrona przed kłykcinami kończystymi, które są uciążliwą, przewlekłą chorobą przenoszoną drogą płciową,
   
• zmniejszenie ryzyka przewlekłych zakażeń – które mogą prowadzić do stanów przedrakowych,
   
• efekt populacyjny – im więcej osób zostanie zaszczepionych, tym mniejsza jest transmisja wirusa w całej społeczności, co chroni także osoby nieszczepione (tzw. odporność zbiorowiskowa).

Szczepienia na HPV uznawane są przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) oraz większość towarzystw naukowych na świecie za jedną z najbardziej efektywnych metod profilaktyki nowotworów. W krajach, w których wprowadzono programy masowych szczepień, obserwuje się już spadek liczby zakażeń HPV i związanych z nimi chorób, w tym istotny spadek zachorowań na raka szyjki macicy u młodych kobiet.

Skuteczność szczepionki HPV w badaniach klinicznych i obserwacyjnych

Ochrona przed rakiem szyjki macicy

• Dziewczęta zaszczepione przed 16. rokiem życia były o około 80% mniej narażone na rozwój raka szyjki macicy w porównaniu z osobami nieszczepionymi, zgodnie z analizą wielu badań klinicznych.
   
• W dużych analizach kohortowych szczepienie zmniejszyło ryzyko rozwoju raka szyjki macicy o około 63%–80%, szczególnie gdy szczepienie wykonano przed kontaktem z wirusem.

Redukcja infekcji HPV i stanów przednowotworowych

• W krajach z wysokim poziomem wyszczepialności obserwowano nawet około 90% spadek zakażeń HPV typami objętymi szczepionką (HPV 6, 11, 16, 18).
   
• Liczba genitalnych kłykcin (brodawek) spadła o około 90% w grupach szczepionych w porównaniu do nieszczepionych.
   
• Lekko nieprawidłowe wyniki cytologiczne – oznaki wczesnych zmian szyjki macicy – zmniejszyły się o około 45%, a bardziej zaawansowane zmiany histologiczne (CIN2+ i CIN3+) o około 85% w populacjach z programami szczepień.

Dane z rzeczywistych programów szczepień

• W Stanach Zjednoczonych po dekadzie stosowania szczepionki HPV:
  • infekcje HPV typami powodującymi większość nowotworów i brodawek spadły o 88% u nastolatek w wieku 14–19 lat,
  • u młodych dorosłych kobiet w wieku 20–24 lata spadek wyniósł 81%.

Ochrona długoterminowa

• Dane z monitorowania przez ponad 10–12 lat wskazują, że ochrona przed zakażeniami HPV utrzymuje się długo po szczepieniu, bez oznak szybkiego spadku skuteczności. 

Kłykcina kończysta – czym jest, jak wygląda i jaki lek bez recepty może pomóc na brodawki

Komu i jak podaje się szczepienie przeciw HPV?

Szczepienie przeciw HPV jest rekomendowane zarówno dziewczętom, jak i chłopcom, ponieważ wirus dotyczy obu płci i może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych. Najlepsze efekty uzyskuje się, gdy szczepionka zostanie podana przed rozpoczęciem aktywności seksualnej, czyli zanim dojdzie do pierwszego kontaktu z wirusem. Dlatego optymalny wiek to 9–14 lat.

W tym okresie stosuje się schemat dwudawkowy:

• pierwsza dawka – w wybranym dniu,
   
• druga dawka – po 6–12 miesiącach.

Dzięki młodemu wiekowi organizm wytwarza silną odpowiedź immunologiczną, co sprawia, że dwie dawki dają taką samą ochronę, jak trzy u osób starszych. U młodzieży i dorosłych w wieku 15–26 lat oraz w przypadku osób z osłabioną odpornością stosuje się schemat trzydawkowy:

• pierwsza dawka – w wybranym dniu,
   
• druga dawka – po 1–2 miesiącach,
   
• trzecia dawka – po 6 miesiącach od pierwszej.

Choć największe korzyści odnosi się po zaszczepieniu w młodym wieku, osoby starsze także mogą skorzystać ze szczepienia. W niektórych krajach dopuszcza się jego stosowanie nawet u osób do 45. roku życia, zwłaszcza jeżeli istnieją czynniki ryzyka, takie jak częsta zmiana partnerów seksualnych. Preparat podawany jest domięśniowo, najczęściej w mięsień naramienny. 

Dostępność szczepionek przeciw HPV w Polsce i koszty podania

W Polsce szczepienie przeciw wirusowi HPV jest dostępne zarówno bezpłatnie w ramach powszechnego programu szczepień ochronnych, jak i odpłatnie poza tym programem. Od 1 września 2024 r. zasady finansowania zostały rozszerzone, szczególnie dla dzieci i młodzieży, ale osoby dorosłe nadal najczęściej muszą stosować szczepienia odpłatne lub częściowo refundowane.

Poniższa tabela przedstawia najważniejsze informacje dotyczące dostępności i kosztów szczepienia HPV w Polsce:

Przyjęcie jednej dawki szczepionki w ramach programu NFZ jest refundowane, a koszty przygotowania i podania zwykle pokrywane są z budżetu publicznego; średni koszt administracji z analizy kosztów szczepień to ok. 60–65 zł, choć dla pacjenta nie jest to pobierane bezpośrednio w większości POZ.

Najważniejsze informacje dla pacjentów

• Program bezpłatnych szczepień HPV obejmuje dwie dawki szczepionki przeciw HPV dla dzieci i młodzieży w wieku od 9 do 14 lat i ma na celu profilaktykę zakażeń przed pierwszym kontaktem z wirusem HPV.
   
• Dla młodzieży 14–18 lat dostępna jest refundowana szczepionka 2‑walentna (Cervarix). Szczepionka 9‑walentna (np. Gardasil 9) w tej grupie zwykle nie jest w pełni finansowana bezpłatnie.
   
• Dorośli i osoby niekwalifikujące się do programu refundowanego mogą szczepić się odpłatnie. Ceny za jedną dawkę szczepionki na rynku aptecznym mogą się wahać – często od kilkuset do ponad tysiąca złotych za dawkę w zależności od preparatu i miejsca zakupu.
   
• Podanie szczepionki (wizyta w POZ lub punkt szczepień) zwykle wiąże się z minimalnymi opłatami administracyjnymi lub jest finansowane publicznie w ramach programu. 

Przeciwwskazania do wykonania szczepienia na HPV

Szczepionki przeciw HPV należą do jednych z najlepiej przebadanych preparatów na świecie, ich bezpieczeństwo potwierdzono w licznych badaniach klinicznych oraz w praktyce populacyjnej, gdzie stosowane są od kilkunastu lat. Mimo to, jak w przypadku każdego szczepienia, istnieją sytuacje, w których podanie dawki należy odroczyć lub z niego zrezygnować.

Do głównych przeciwwskazań i ograniczeń należą:

• ciężka reakcja alergiczna (anafilaksja) po wcześniejszej dawce szczepionki – jest to bezwzględne przeciwwskazanie do dalszego szczepienia,
   
• nadwrażliwość na którykolwiek składnik szczepionki – np. na białka drożdży używanych w procesie produkcji niektórych preparatów,
   
• ostra choroba przebiegająca z gorączką – w takim przypadku szczepienie należy przesunąć do czasu całkowitego wyleczenia, aby nie obciążać dodatkowo organizmu i uniknąć pomylenia objawów infekcji z reakcją poszczepienną,
   
• ciąża – choć dotychczasowe badania nie wykazały, aby szczepionka była szkodliwa dla płodu, nie zaleca się jej stosowania w tym okresie z uwagi na brak wystarczających danych. Jeśli kobieta zajdzie w ciążę po pierwszej dawce, kolejne powinny zostać odroczone do czasu zakończenia ciąży.

Warto dodać, że okres karmienia piersią nie stanowi przeciwwskazania, a szczepionki mogą być stosowane u kobiet po porodzie.

Szczepienie przeciw HPV można bezpiecznie łączyć z innymi szczepieniami ochronnymi, podawanymi tego samego dnia lub w różnych odstępach czasu, co dodatkowo ułatwia realizację kalendarza szczepień.

Jak unikać zarażenia wirusem HPV?

Choć szczepienie pozostaje najskuteczniejszą ochroną przed HPV, można dodatkowo zmniejszyć ryzyko zakażenia poprzez proste działania:

• Stosowanie prezerwatyw – ogranicza przenoszenie wirusa, choć nie eliminuje go całkowicie, ponieważ HPV może znajdować się na skórze nieosłoniętej prezerwatywą.
   
• Ograniczenie liczby partnerów seksualnych – związki monogamiczne zmniejszają ryzyko zakażenia.
   
• Regularne badania cytologiczne u kobiet – wczesne wykrycie zmian przedrakowych pozwala szybko wdrożyć leczenie.
   
• Dbanie o odporność organizmu – zdrowy tryb życia wspiera naturalną eliminację wirusa przez układ odpornościowy.
   
• Unikanie palenia papierosów – dym tytoniowy osłabia lokalną odporność i zwiększa ryzyko przetrwałego zakażenia.
   
• Bezpieczne zachowania seksualne – otwarta komunikacja z partnerem i świadome podejście do profilaktyki zmniejszają ekspozycję na wirusa.

Całkowite uniknięcie zakażenia HPV jest trudne, ale szczepienie i świadome wybory stylu życia znacznie ograniczają ryzyko infekcji i jej powikłań.

Prezerwatywy - poczuj bliskość bez ryzyka

Podsumowanie - skuteczna ochrona przed wirusem HPV

HPV to wirus o ogromnym znaczeniu zdrowotnym, może prowadzić do rozwoju poważnych nowotworów, szczególnie raka szyjki macicy. Najskuteczniejszą formą profilaktyki jest szczepienie, które chroni zarówno kobiety, jak i mężczyzn przed najgroźniejszymi konsekwencjami zakażenia. Uzupełnieniem profilaktyki pozostają bezpieczne zachowania seksualne oraz regularne badania kontrolne.

Bibliografia

1. Bruni L., Albero G., Serrano B. i wsp. ICO/IARC Information Centre on HPV and Cancer (HPV Information Centre). Human Papillomavirus and Related Diseases in Poland. Summary Report 10 March 2023
2. Ludwikowska K., Szenborn L., Krzyżanowska I., Lewicka J.B.Potrzeba, bezpieczeństwo oraz realizacja szczepień przeciwko HPV – perspektywa wrocławska. Klinika Pediatryczna 2019
3. Nowakowski A, Jack R, Szenborn L, et al. Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników, Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego, Polskiego Towarzystwa Medycyny Rodzinnej, Polskiego Towarzystwa Ginekologii Onkologicznej, Polskiego Towarzystwa Wakcynologii oraz Polskiego Towarzystwa Kolposkopii i Patofizjologii Szyjki Macicy w zakresie szczepień profilaktycznych przeciwko zakażeniom wirusami brodawczaka ludzkiego w Polsce. Lekarz POZ. 2022
4. Szczeklik A. Interna Szczeklika – Podręcznik Chorób Wewnętrznych 2018. (Gajewski P, red.). Medycyna Praktyczna; 2018