Zdrowie psychiczne to fundamentalny aspekt dobrostanu każdego człowieka, niezależnie od wieku, płci czy statusu społecznego. W dzisiejszym świecie zaburzenia natury psychicznej stają się coraz częściej diagnozowanymi problemami, zarówno w krajach rozwiniętych, jak i rozwijających się. Każda choroba o takim podłożu może prowadzić do poważnych trudności w codziennym życiu, dlatego tak istotne jest wczesne rozpoznanie objawów i podjęcie odpowiedniego leczenia. Każdy typ zaburzeń ma swoje charakterystyczne cechy, które należy rozumieć, by skutecznie nieść pomoc. Poznaj wybrane choroby psychiczne, ich symptomy, diagnostykę i formy terapii.
Kluczowe punkty
- Osoby z problemami psychicznymi najczęściej doświadczają zaburzeń snu jako jednego z głównych objawów dysfunkcji zdrowotnych, szczególnie gdy senność lub bezsenność utrzymuje się przez dłuższy czas i negatywnie wpływa na życie społeczne oraz zawodowe. W takich przypadkach sen staje się nie tylko fizjologiczną potrzebą, ale też wskaźnikiem pogarszającego się stanu psychicznego.
- Problemy psychiczne mogą mieć różne przyczyny, dlatego zaburzenia snu nie są objawem jednolitym, mogą występować zarówno w depresji, jak i w zaburzeniach lękowych czy psychozach. Typ i nasilenie trudności ze snem zależą od konkretnej jednostki chorobowej, ale także od uwarunkowań środowiskowych i indywidualnej odporności psychiki.
- Zaburzeniom tego rodzaju towarzyszą objawy takie jak napięcie, lęk, trudności w relacjach z innymi oraz pogorszenie samopoczucia. Niekiedy osoby cierpiące na zaburzenia snu odczuwają też przewlekłe zmęczenie, co może prowadzić do błędnego koła ponieważ im mniej śpią, tym gorszy staje się ich stan psychiczny, a im gorszy stan, tym trudniej zasnąć.
- Zaburzenia psychiczne organiczne mają szczególne znaczenie w kontekście snu, ponieważ wynikają z uszkodzeń lub dysfunkcji mózgu, np. w chorobie Alzheimera czy pourazowych uszkodzeniach ośrodkowego układu nerwowego. W takich przypadkach zaburzenia snu są trwałe, trudne do leczenia i stanowią część szerszego zespołu objawów neurologiczno-psychiatrycznych.
Depresja – objawy, leczenie i wpływ na codzienne życie
Depresja jest jednym z najczęściej występujących problemów emocjonalnych na świecie. Dotyka wielu osób, niezależnie od ich sytuacji życiowej, i może rozwijać się stopniowo. To poważny problem, który może znacznie utrudniać codzienne funkcjonowanie, prowadząc do wycofania społecznego i spadku aktywności. W naszym kraju coraz więcej osób szuka pomocy specjalistycznej w związku z tym schorzeniem. Do typowych oznak depresji należą: brak energii, przewlekłe zmęczenie, uczucie pustki, trudności ze snem i koncentracją. Leczenie opiera się na połączeniu farmakoterapii oraz psychoterapii. Warto pamiętać, że depresja to nie tylko zaburzenia lękowe, lecz także jedno z najpoważniejszych dysfunkcji nastroju, które bez odpowiedniego wsparcia mogą prowadzić do myśli samobójczych.
Zaburzenia afektywne dwubiegunowe – rozpoznanie i leczenie
Choroba afektywna dwubiegunowa (ChAD) to schorzenie charakteryzujące się naprzemiennymi okresami manii i depresji. Ten emocjonalny rollercoaster powoduje trudności w utrzymywaniu relacji, pracy i ogólnej stabilności życiowej. Przykład pacjenta z ChAD pokazuje, jak zmienność nastroju może wpłynąć na całe otoczenie chorego. W manii osoba może być nadmiernie pobudzona, mieć zawyżone poczucie własnej wartości i nie spać przez wiele dni, podczas gdy epizod depresyjny objawia się apatią i brakiem zainteresowań. Tak jak depresja, również choroba afektywna wymaga długoterminowego leczenia psychiatrycznego. Zaburzenia nastroju tego typu często wymagają stosowania stabilizatorów nastroju, takich jak lit czy walproiniany.
Schizofrenia – jedna z najcięższych chorób psychicznych
Schizofrenia jest jednym z najtrudniejszych do leczenia schorzeń psychiatrycznych, chory uznawany jest za pacjenta najtrudniejszego do prowadzenia w terapii długoterminowej. Jej symptomy obejmują omamy słuchowe, urojenia, dezorganizację myślenia i zachowania. To dysfunkcja osobowości o głębokim wpływie na sposób, w jaki jednostka postrzega rzeczywistość i wchodzi w relacje społeczne. Osoby chore mają często kłopot, by funkcjonować w codziennym życiu bez wsparcia. W leczeniu kluczową rolę odgrywa psychiatra, który prowadzi zarówno farmakoterapię, jak i nadzoruje interwencje psychoterapeutyczne. W ostatnich latach wiele mówi się o skuteczności terapii poznawczo-behawioralnej w zmniejszaniu objawów psychotycznych.
Zaburzenia lękowe i zaburzenia nerwicowe – współczesne podejście
Do powszechnie występujących zaburzeń należą trudności nerwicowe, które objawiają się silnym lękiem, napięciem i trudnościami w podejmowaniu decyzji. Psychiatria klasyfikuje je jako reakcję na nadmierny stres, który przekracza zdolności adaptacyjne jednostki. Często łączą się z dolegliwościami somatycznymi, takimi jak bóle głowy, przyspieszone bicie serca czy duszności. Ich leczenie wymaga zastosowania metod takich jak psychoterapia, szczególnie poznawczo-behawioralna, a w niektórych przypadkach także farmakologii. Osoby cierpiące na tego typu schorzenia często borykają się również z zaburzeniami snu, które pogłębiają trudności w codziennym życiu.
Co pomaga na stany lękowe po alkoholu? Objawy lękowe i nerwicowe związane z nadużywaniem alkoholu.
Zaburzenia odżywiania i obsesyjno-kompulsywne – współistniejące problemy
Zaburzenia odżywiania, takie jak anoreksja czy bulimia, są szczególnie niebezpieczne dla młodych ludzi i mogą prowadzić do poważnych powikłań somatycznych. Tworzą one listę najczęściej występujących dysfunkcji psychicznych wśród nastolatków. W klasyfikacji ICD-10 mieszczą się także zaburzenia obsesyjno-kompulsywne, które charakteryzują się natrętnymi myślami i przymusem wykonywania określonych rytuałów. Oba typy wpisują się w kategorie psychiczne i zaburzenia wywołane często trudnymi doświadczeniami życiowymi. Ich leczenie zwykle łączy psychoterapię z farmakoterapią.
Zaburzenia otępienne – choroba Alzheimera
Jedną z najczęściej występujących chorób neurodegeneracyjnych jest choroba Alzheimera. Ten poważny epizod w życiu pacjenta prowadzi do postępującego pogorszenia funkcji poznawczych, takich jak pamięć, myślenie i orientacja. Podstawą leczenia jest farmakoterapia oraz opieka psychologiczna i socjalna. Nieprawidłowości te wpisują się w szerokie spektrum trudności zdrowotnych związanych ze starzeniem się społeczeństwa. Zgodnie z klasyfikacją ICD-10, jest ono uznawane za jedno z najczęściej występujących zaburzeń wieku starczego.
Zaburzenia snu - przyczyny i objawy wg psychiatry
Zaburzenia snu to istotny element przebiegu choroby w wielu przypadkach problemów psychicznych, zarówno organicznych, jak i nieorganicznych. Według międzynarodowej klasyfikacji chorób i problemów zdrowotnych nieorganiczna bezsenność może mieć różną etiologię i niespecyficzne objawy, często towarzyszą im także zaburzenia snu i apetytu. Zaburzenia psychiczne to ogólne określenie zaburzeń, które mogą mieć różne podłoże – od lękowych w postaci fobii, przez zaburzenia typu schizofrenii, po zespoły behawioralne związane z zaburzeniami fizjologicznymi i czynnikami fizycznymi. Dysfunkcje psychiczne, takie jak bezsenność, wybudzanie się w nocy czy nadmierna senność, zależą od typu choroby, ale także od czynników środowiskowych, takich jak relacje z innymi ludźmi.
W Polsce zaburzenia psychiczne często diagnozuje się również w kontekście nadużywania alkoholu lub innych substancji psychoaktywnych, co może prowadzić do trudności ze snem spowodowanych używaniem alkoholu. Choroby psychiczne związane z chorobą afektywną jednobiegunową czy zaburzenia lękowe w postaci fobii często obejmują zespoły behawioralne związane z bezsennością. Należy pamiętać, że osoby z dysfunkcjami psychicznymi są szczególnie narażone na problemy ze snem, a leczenie zależy od rodzaju zaburzenia i jego wpływu na codzienne funkcjonowanie.
Dziedziczność i czynniki genetyczne a zaburzenia psychiczne
Coraz więcej badań wskazuje na istotny wpływ genetyki na rozwój schorzeń psychicznych. Istnieje udokumentowana zależność między występowaniem pewnych jednostek chorobowych w rodzinie a ryzykiem ich pojawienia się u potomstwa. Dziedziczność jest szczególnie istotna w kontekście takich zaburzeń jak schizofrenia, choroba dwubiegunowa czy depresja. Nie oznacza to jednak, że każdy potomek osoby chorej na daną jednostkę rozwinie identyczne objawy. Geny stanowią jedynie jeden z czynników, który w połączeniu z warunkami środowiskowymi może prowadzić do wystąpienia choroby psychicznej.
Zaburzenia psychiczne w ciąży i połogu
Stan psychiczny kobiet w ciąży oraz po porodzie zasługuje na szczególną uwagę. Zmiany hormonalne, stres, lęk przed porodem i obowiązkami rodzicielskimi mogą prowadzić do rozwoju takich zaburzeń jak depresja poporodowa czy stany lękowe. Nieleczone, mogą one negatywnie wpływać nie tylko na samopoczucie kobiety, ale również na rozwój dziecka i relację matki z noworodkiem. W leczeniu takich przypadków niezwykle ważne jest odpowiednie dobranie leków oraz wsparcie psychoterapeutyczne, które nie zagraża zdrowiu płodu. Coraz więcej ośrodków w Polsce oferuje pomoc dla kobiet w tym szczególnym okresie.
Znaczenie diety i aktywności fizycznej w leczeniu zaburzeń psychicznych – co mówią badania?
Właściwe żywienie i regularna aktywność fizyczna są dziś uznawane za istotne elementy wspomagające leczenie depresji, zaburzeń lękowych, choroby afektywnej dwubiegunowej oraz schizofrenii. Coraz więcej badań wskazuje, że styl życia realnie wpływa na neurobiologię mózgu, stan zapalny, mikrobiotę jelitową oraz regulację neuroprzekaźników odpowiedzialnych za nastrój i funkcje poznawcze.
Dieta śródziemnomorska – bogata w warzywa, owoce, pełnoziarniste produkty zbożowe, oliwę z oliwek, ryby, orzechy i nasiona – jest jedną z najlepiej przebadanych diet w kontekście zdrowia psychicznego. Badania randomizowane wykazały, że jej stosowanie może istotnie zmniejszać nasilenie objawów depresyjnych, zwłaszcza u osób z umiarkowaną i ciężką depresją, nawet niezależnie od farmakoterapii. Korzystny wpływ wiąże się m.in. z działaniem przeciwzapalnym, poprawą funkcjonowania osi jelito–mózg oraz dostarczaniem składników niezbędnych do syntezy serotoniny i dopaminy.
Kwasy tłuszczowe omega-3 (EPA i DHA), obecne głównie w tłustych rybach morskich (łosoś, makrela, sardynki), wykazują udokumentowane działanie wspomagające leczenie depresji, zaburzeń nastroju i schizofrenii. Metaanalizy wskazują, że suplementacja omega-3, zwłaszcza preparatami z przewagą EPA, może łagodzić objawy depresyjne i poprawiać odpowiedź na leczenie farmakologiczne.
Witaminy z grupy B (szczególnie B6, B9 – kwas foliowy, oraz B12) odgrywają istotną rolę w metabolizmie neuroprzekaźników i regulacji poziomu homocysteiny. Niedobory tych witamin są częstsze u osób z depresją i zaburzeniami lękowymi, a ich uzupełnianie może poprawiać skuteczność leczenia i funkcje poznawcze.
Magnez i cynk to pierwiastki o znaczeniu neuroprotekcyjnym i regulującym reakcję na stres. Badania sugerują, że ich niedobór może nasilać objawy lękowe i depresyjne, a suplementacja – szczególnie u osób z niskim poziomem tych składników – może przynosić korzyści kliniczne.
Z drugiej strony, dieta bogata w żywność wysoko przetworzoną, cukry proste, tłuszcze trans i słodzone napoje wiąże się z wyższym ryzykiem depresji, zaburzeń lękowych oraz pogorszeniem funkcji poznawczych. Tego typu dieta sprzyja przewlekłemu stanowi zapalnemu, zaburzeniom mikrobioty jelitowej oraz wahaniom glikemii, które mogą wpływać na niestabilność nastroju i poziom energii.
Aktywność fizyczna zaś stanowi jeden z najlepiej udokumentowanych niefarmakologicznych sposobów wspierania zdrowia psychicznego. Regularne ćwiczenia aerobowe, takie jak szybki marsz, bieganie, jazda na rowerze czy pływanie, prowadzą do zwiększonego wydzielania endorfin, serotoniny i dopaminy, a także do wzrostu poziomu BDNF (czynnika neurotroficznego pochodzenia mózgowego), który wspiera neuroplastyczność i funkcje poznawcze.
Badania kliniczne wykazują, że:
- U osób z depresją umiarkowaną do ciężkiej regularny wysiłek fizyczny może być porównywalnie skuteczny do farmakoterapii jako interwencja wspomagająca.
- U pacjentów z zaburzeniami lękowymi ćwiczenia redukują napięcie, poprawiają regulację emocji i zmniejszają częstość napadów paniki.
- U osób z chorobą afektywną dwubiegunową aktywność fizyczna sprzyja stabilizacji rytmu dobowego i poprawie jakości snu.
- W schizofrenii regularny ruch może łagodzić objawy negatywne, poprawiać funkcjonowanie społeczne i ogólną jakość życia.
Najlepsze efekty obserwuje się przy co najmniej 150 minutach umiarkowanej aktywności tygodniowo, zgodnie z rekomendacjami WHO, jednak już krótsze, regularne sesje przynoszą wymierne korzyści psychiczne.
Włączenie odpowiednio zbilansowanej diety oraz systematycznej aktywności ruchowej do planu leczenia nie jest dziś jedynie zaleceniem stylu życia, lecz integralnym elementem nowoczesnej opieki psychiatrycznej. Sposób życia wpływa nie tylko na samopoczucie, ale również na skuteczność farmakoterapii, przebieg choroby oraz ryzyko nawrotów, dlatego jego modyfikacja powinna być traktowana jako pełnoprawny komponent terapii.
Opieka psychiatryczna w Polsce
System opieki psychiatrycznej w naszym kraju w ostatnich latach przechodzi zmiany mające na celu poprawę dostępności i jakości leczenia. Wprowadzane są Centra Zdrowia Psychicznego, które oferują kompleksową pomoc – od diagnozy, przez terapię ambulatoryjną, aż po leczenie szpitalne. Mimo tych reform nadal istnieją trudności z dostępem do specjalistów, zwłaszcza w mniejszych miejscowościach. Kolejki do psychiatrów bywają długie, a liczba dostępnych miejsc w szpitalach psychiatrycznych jest ograniczona. Jednak rosnąca świadomość społeczna oraz nacisk na rozwój psychiatrii środowiskowej dają nadzieję na poprawę sytuacji pacjentów w najbliższych latach.
Nowoczesne metody leczenia zaburzeń psychicznych – rola technologii w psychiatrii
Rozwój technologii cyfrowych istotnie zmienia sposób diagnozowania, monitorowania i leczenia zaburzeń psychicznych. Nowoczesna psychiatria coraz częściej łączy klasyczne metody terapeutyczne z rozwiązaniami opartymi na danych, sztucznej inteligencji oraz narzędziach mobilnych, co pozwala na bardziej spersonalizowane i skuteczne wsparcie pacjentów.
Aplikacje mobilne do monitorowania nastroju i objawów umożliwiają pacjentom codzienne zapisywanie samopoczucia, snu, poziomu stresu czy stosowania leków. Dane te mogą być udostępniane lekarzowi lub terapeucie, co ułatwia wczesne wykrywanie pogorszenia stanu psychicznego, ocenę skuteczności leczenia oraz dostosowanie farmakoterapii lub psychoterapii w czasie rzeczywistym. Badania pokazują, że regularne samomonitorowanie zwiększa zaangażowanie pacjenta i poprawia adherencję do terapii.
Telepsychiatria i terapia online stały się pełnoprawnym elementem opieki zdrowotnej, szczególnie po pandemii COVID-19. Konsultacje z psychiatrą lub psychoterapeutą za pośrednictwem wideorozmów pozwalają zwiększyć dostępność leczenia, skrócić czas oczekiwania oraz objąć opieką osoby z mniejszych miejscowości, z ograniczoną mobilnością lub nasilonym lękiem społecznym. Skuteczność terapii online w leczeniu depresji, zaburzeń lękowych czy PTSD jest porównywalna do terapii stacjonarnej.
Cyfrowe programy terapeutyczne (tzw. digital therapeutics) to certyfikowane aplikacje i platformy oferujące ustrukturyzowane interwencje psychologiczne, najczęściej oparte na terapii poznawczo-behawioralnej (CBT). Programy te prowadzą pacjenta przez kolejne moduły pracy nad myślami, emocjami i zachowaniami, a część z nich może być przepisywana przez lekarza jako uzupełnienie leczenia farmakologicznego.
Sztuczna inteligencja (AI) i analiza danych coraz częściej wspierają proces diagnostyczny i prognostyczny. Algorytmy analizujące wzorce mowy, aktywność w aplikacjach, dane ze smartfonów czy historii medycznej mogą pomóc w identyfikacji ryzyka nawrotu depresji, epizodu maniakalnego lub zaostrzenia objawów schizofrenii. Choć technologia ta nie zastępuje lekarza, stanowi cenne narzędzie wspomagające decyzje kliniczne.
Neurostymulacja i technologie neuromodulacyjne stanowią kolejną nowoczesną gałąź leczenia psychiatrycznego. Do najczęściej stosowanych metod należą:
- przezczaszkowa stymulacja magnetyczna (rTMS) w leczeniu depresji lekoopornej,
- przezczaszkowa stymulacja prądem stałym (tDCS),
- głęboka stymulacja mózgu (DBS) w wybranych, ciężkich przypadkach zaburzeń afektywnych lub obsesyjno-kompulsyjnych.
Metody te wpływają bezpośrednio na aktywność określonych obszarów mózgu i są coraz lepiej udokumentowane klinicznie.
Wirtualna rzeczywistość (VR) w terapii znajduje zastosowanie m.in. w leczeniu fobii, PTSD, zaburzeń lękowych i uzależnień. Dzięki kontrolowanej ekspozycji na bodźce wywołujące lęk w bezpiecznym środowisku terapeutycznym możliwe jest stopniowe zmniejszanie reakcji emocjonalnych i budowanie nowych, adaptacyjnych wzorców zachowań.
Nowoczesne technologie w psychiatrii nie zastępują klasycznego leczenia farmakologicznego ani relacji terapeutycznej, lecz stanowią jej istotne uzupełnienie. Ich największą wartością jest możliwość personalizacji terapii, wczesnego reagowania na zmiany stanu psychicznego oraz zwiększania dostępności profesjonalnej pomocy dla pacjentów.
Najnowsze dane statystyczne i wpływ pandemii COVID-19 na zdrowie psychiczne społeczeństwa
Globalne wydarzenia ostatnich lat — zwłaszcza pandemia COVID-19 — wywarły ogromny wpływ na stan zdrowia psychicznego ludzi na całym świecie. Dane statystyczne pokazują, że pandemia nie tylko zwiększyła rozpowszechnienie zaburzeń psychicznych, ale także ujawniła luki w systemach opieki zdrowotnej i pogłębiła problemy związane z izolacją, stresem i brakiem dostępu do wsparcia terapeutycznego.
Wzrost rozpowszechnienia zaburzeń psychicznych
- Zaburzenia lękowe i depresyjne wzrosły o około 25–27% na całym świecie w pierwszym roku pandemii, w porównaniu z okresem sprzed COVID-19 – wynika z raportów WHO i ONZ.
- Według globalnych analiz meta-analitycznych, ogólna częstość występowania lęku wynosiła około 30,4%, a w niektórych grupach — takich jak studenci czy osoby z objawami chorobowymi — nawet ponad 40%.
- Inne badania wskazują, że depresja i lęk dotyczyły od około 28% do ponad 30% populacji w trakcie trwania pandemii.
- Globalne szacunki przed pandemią sugerowały, że jeden na ośmiu ludzi na świecie żyje z zaburzeniem psychicznym, a pandemia tylko pogłębiła ten problem.
Kto był najbardziej dotknięty?
Statystyki wykazują, że szczególnie młodzi ludzie, kobiety, pracownicy służby zdrowia oraz osoby z chorobami przewlekłymi doświadczyli większego nasilenia objawów psychicznych w czasie pandemii.
Psychiczne następstwa pandemii
Pandemia spowodowała szereg stresorów zewnętrznych, takich jak izolacja społeczna, utrata pracy, ograniczony dostęp do usług zdrowotnych oraz obawy o zdrowie własne i bliskich — wszystkie one miały bezpośredni wpływ na wzrost poziomu stresu, lęku i epizodów depresyjnych.
Długofalowe konsekwencje – dłuższy powrót do zdrowia psychicznego
Badania wykazały, że proces odbudowy psychicznej po zakażeniu COVID-19 może trwać znacznie dłużej niż fizyczna rekonwalescencja. W jednym z badań prawie 1 na 5 osób nadal doświadczało objawów psychicznych, takich jak niepokój, depresja czy problemy z koncentracją nawet do roku po infekcji.
Szerszy kontekst zdrowia psychicznego po pandemii
Chociaż pandemia fizycznie się zakończyła, jej skutki w sferze psychicznej utrzymują się nadal. Wciąż:
- Ponad 1 miliard osób na świecie doświadcza problemów ze zdrowiem psychicznym, przy czym liczba ta rośnie szybciej niż światowa populacja.
- W wielu krajach luki w opiece psychologicznej i psychiatrycznej pozostają duże – osoby potrzebujące terapii często jej nie otrzymują.
Co oznacza to dla teraźniejszości?
Aktualne dane pokazują, że zdrowie psychiczne jest integralną częścią zdrowia publicznego, wymagając kompleksowej opieki, większej dostępności usług oraz integracji działań profilaktycznych z programami zdrowotnymi na wszystkich poziomach opieki społecznej. Wyzwania pandemiczne zwróciły uwagę na konieczność inwestycji w systemy wsparcia, edukacji mentalnej i dostępności terapeutycznej — szczególnie dla młodych ludzi, którzy byli jednym z najbardziej dotkniętych segmentów populacji.
Preparaty wspierające zdrowie psychiczne i na uspokojenie
Podsumowanie
Choroby psychiczne mogą dotknąć każdego, niezależnie od wieku czy stylu życia. Zaburzenia lękowe, choroby i problemy zdrowotne według klasyfikacji ICD-10, choroby afektywne, mechanizmy stresu psychologicznego, różnorodne schorzenia oraz najczęstsze zaburzenia psychiczne – wszystkie te terminy pokazują złożoność tego zjawiska. Każde zaburzenie ma swoje charakterystyczne symptomy oraz metody leczenia. Dysfunkcje psychiczne różnią się pod względem przyczyn i przebiegu. Wiele z nich jest uleczalnych, choć niektóre uznawane są za szczególnie trudne z powodu skutków społecznych. Warto podkreślić, że zaburzenia afektywne to nie tylko depresja – osoba chora może zmagać się z różnymi trudnościami. Schizofrenia to często jeden z najcięższych przypadków, jednak nawet takie zaburzenie psychiczne można leczyć. Dzieci i młodzież także cierpią – stąd potrzeba rozpoznawania zaburzenia rozwoju. Wspierając zdrowie psychiczne, dbamy o przyszłość całego społeczeństwa.
Bibliografia
- Bilikiewicz Adam, Psychiatria, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2018.
- Czernikiewicz Andrzej, Psychiatria. Podręcznik dla studentów medycyny, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2019.
- Puźynski Stanisław, Podstawy psychiatrii, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2021.
- Wciórka Jerzy, Zaburzenia psychiczne: diagnoza, terapia, rehabilitacja, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2020.