Choroba afektywna dwubiegunowa (w skrócie ChAD) to zaburzenie psychiczne charakteryzujące się naprzemiennym występowaniem skrajnie różnych stanów psychicznych – depresji (obniżonego nastroju) i manii (podwyższonego nastroju), często, choć nie zawsze, rozdzielonych okresami remisji (bez objawów). Wahania nastroju oscylujące między maksymalnym przygnębieniem a euforią mają ogromny wpływ na sposób myślenia, ale też działania chorego, przez co znacząco utrudniają funkcjonowanie zarówno jemu, jak i jego bliskim. ChAD jest nieuleczalna, natomiast istnieją skutecznie metody łagodzenia jej objawów, dzięki którym osoba dotknięta tą chorobą może utrzymać stabilny nastrój, a tym samym wieść normalne życie.
Kluczowe punkty
- Choroba afektywna dwubiegunowa to przewlekłe zaburzenie psychiczne, które prowadzi do poważnych zmian w zakresie emocji, energii i aktywności. W jej rozwoju znaczenie mają zarówno czynniki dziedziczne, jak i nieprawidłowości w funkcjonowaniu układu nerwowego oraz wpływy środowiskowe. Pierwsze objawy mogą pojawić się już w młodym wieku i często mają charakter nawracający.
- Typowe symptomy obejmują cykliczne zmiany nastroju – od okresów znacznego pobudzenia i nadaktywności, po fazy wyraźnego obniżenia energii, smutku i apatii. Zmiany te wpływają na codzienne funkcjonowanie, relacje, a także zdolność do pracy. W zależności od fazy objawy mogą być intensywne i trudne do opanowania bez wsparcia specjalisty.
- Diagnoza opiera się na szczegółowej rozmowie z pacjentem oraz analizie przebytych epizodów emocjonalnych. Lekarz psychiatra bierze pod uwagę częstość i charakter wahań nastroju, wyklucza inne jednostki chorobowe i może zlecić dodatkowe badania psychologiczne. Pomocna jest również obserwacja zachowania i funkcjonowania w życiu codziennym.
- Postępowanie terapeutyczne obejmuje zarówno leki stabilizujące nastrój, jak i wsparcie psychologiczne. Regularna terapia pomaga zrozumieć mechanizmy choroby, zapobiegać nawrotom oraz skutecznie radzić sobie z objawami. Istotną rolę odgrywa także edukacja bliskich oraz monitorowanie stanu zdrowia pacjenta w dłuższej perspektywie.
Jakie są przyczyny psychicznej choroby dwubiegunowej?
Na źródła choroby dwubiegunowej składa się wiele czynników. Zgodnie z aktualnym stanem wiedzy największe znaczenie mają uwarunkowania genetyczne. Na ich istotną rolę wskazuje zwiększone ryzyko zachorowania na ChAD w rodzinach, w których odkryto ją u jednego lub dwojga rodziców. Stwierdzono również, że aż w 40% badanych przypadków dwubiegunówka występuje u obojga jednojajowych bliźniąt. Trwają prace zmierzające do ustalenia, które geny odpowiadają za występowanie choroby dwubiegunowej. Jak dotąd zaobserwowano u chorych zmniejszoną ekspresję enzymów odpowiadających za procesy naprawy DNA.
Specyficzna konfiguracja genów sprawia, że na chorobę afektywną dwubiegunową zapadają osoby, w przypadku których czynniki biologiczne odgrywają większą rolę. Należą do nich m.in. zaburzenia równowagi neuroprzekaźników (np. spowodowane chorobami tarczycy), zaburzenia snu albo zmiany powstające w ośrodkowym układzie nerwowym na skutek nadużywania substancji psychoaktywnych.
Choć wydaje się, że czynniki psychologiczne czy społeczne nie mogą wywołać choroby u osoby, która nie ma ku temu predyspozycji, to właśnie one najczęściej stanowią bezpośrednią przyczynę pierwszego epizodu choroby afektywnej dwubiegunowej. Może on zostać spowodowany szczególnie stresującym zdarzeniem i to niekoniecznie negatywnym – śmiercią bliskiej osoby, utratą pracy, ale też np. narodzinami dziecka. Tego typu przeżycia mogą również przerwać okres remisji choroby.
Objawy choroby afektywnej dwubiegunowej
Zasadniczym wspólnym dla wszystkich typów ChAD symptomem jest oscylowanie między skrajnie różnymi stanami psychicznymi. W przebiegu choroby następują epizody depresyjne, maniakalne, ale też hipomaniakalne (stanowiące łagodniejszą formę manii) i mieszane (maniakalno-depresyjne). Te ostatnie oznaczają współwystępowanie objawów depresji i manii w tym samym czasie, np. typowej dla manii gonitwy myśli wraz z depresyjnym spowolnieniem ruchowym. Przeważnie jednak fazy depresyjne przeplatają się z maniakalnymi. Między nimi mogą, choć nie muszą, występować nawet kilkuletnie okresy remisji, podczas których symptomy choroby dwubiegunowej całkowicie zanikają lub mają niewielkie nasilenie.
Oznaki choroby afektywnej dwubiegunowej miewają różną intensywność, przebieg i czas trwania – wyróżnia się wiele typów tego zaburzenia. Najczęściej spotykane są stosunkowo długie epizody depresyjne rozdzielone krótszymi epizodami manii lub hipomanii. Pomiędzy nimi niekiedy pojawiają się stany skrajne i niebezpieczne, czyli psychozy. Zdarzają się jednak przypadki, w których dwubiegunowe zaburzenia nastroju chorego oznaczają bardzo szybką (nawet kilka razy w ciągu dnia) zmianę faz. Odmianą ChAD jest też np. cyklotymia, w której przewlekła dystymia (stosunkowo łagodna odmiana depresji) występuje na przemian ze stanami hipomanii. W gruncie rzeczy w przypadku schorzeń ze spektrum zaburzeń afektywnych dwubiegunowych nie można przewidzieć kolejności, nasilenia ani czasu poszczególnych epizodów.
Choć wariantów ChAD jest wiele, w każdym przypadku większość symptomów jest podobna. Objawy choroby dwubiegunowej zmieniają się w zależności od jej fazy.
Epizod depresyjny w chorobie dwubiegunowej
ChAD zazwyczaj rozpoczyna się od fazy depresji. W chorobie dwubiegunowej wygląda ona podobnie jak w przypadku "zwykłego" epizodu depresyjnego. Podstawowymi objawami są:
- obniżenie nastroju (przygnębienie, apatia, niepokój, rozdrażnienie, irracjonalny lęk),
- brak energii, przewlekłe zmęczenie (nawet po niewielkim wysiłku tudzież całkowitym jego braku),
- utrata dotychczasowych zainteresowań i zdolności radowania się, a także znaczny spadek motywacji.
Już tylko występowanie wyżej opisanych symptomów pozwala na stwierdzenie epizodu depresji. Zwykle jednak na jego obraz składają się także:
- obniżona samoocena i brak pewności siebie,
- nieuzasadnione poczucie winy,
- negatywna ocena przeszłości i pesymistyczne wizje przyszłości,
- znaczne ograniczenie aktywności psychoruchowej,
- zaburzenia funkcji poznawczych (spowolnienie myślenia, problemy z koncentracją, pamięcią itp.),
- trudności z wykonywaniem codziennych czynności, podejmowaniem decyzji,
- dolegliwości somatyczne – zaburzenia snu, libido, bóle o niejasnej etiologii,
- myśli samobójcze i zachowania autodestrukcyjne.
W depresyjnych epizodach choroby afektywnej dwubiegunowej bardzo często występują także objawy psychotyczne, np. urojenia grzechu czy halucynacje słuchowe. Powtarzające się, często wielomiesięczne okresy obniżenia nastroju są psychicznie i fizycznie wyniszczające, w związku z czym niekiedy kończą się próbą samobójczą. To jeden z najistotniejszych powodów, dla których leczenie choroby afektywnej dwubiegunowej jest koniecznie.
Epizod manii w chorobie dwubiegunowej
Faza manii jest całkowitą odwrotnością epizodu depresyjnego. Jednak choć nastrój chorego jest w tym czasie podwyższony w stosunku do indywidualnej normy, na dłuższą metę objawy manii są nie mniej wyczerpujące (zarówno dla cierpiącego na ChAD, jak i jego bliskich) niż w fazie depresji. Mogą też być niestety równie fatalne w skutkach.
Najbardziej charakterystyczne symptomy w epizodzie manii to:
- nastrój euforyczny i często nieadekwatna do okoliczności wesołość,
- nadpobudliwość, wybuchowość, labilność emocjonalna,
- podwyższony napęd psychoruchowy – niespożyta energia, nadmierna ekspresja i zmniejszona potrzeba snu oraz jedzenia,
- gonitwa myśli, słowotok i brak logiki wypowiedzi,
- zawyżona samoocena, poczucie omnipotencji (a nawet urojenia wielkościowe lub poczucie wyjątkowej misji),
- chaotyczne często lekkomyślne działanie tudzież skłonność do zachowań ryzykownych,
- przesadny optymizm, nieprzemyślane decyzje i przedsięwzięcia,
- liczne, ale powierzchowne zainteresowania, snucie nierealistycznych planów,
- oczekiwanie natychmiastowego zaspokojenia swoich potrzeb, a także nieznoszenie sprzeciwu,
- brak hamulców społecznych.
Epizod manii jest niebezpieczny o tyle, że osoba, która go przeżywa, nie ma poczucia własnej choroby. Przeciwnie – czuje się znakomicie i jest przekonana o słuszności dokonywanych wyborów. Tym samym chory narażony jest na konsekwencje swoich nieprzemyślanych działań, np. pochopnie zaciągniętego kredytu, przypadkowych kontaktów seksualnych czy zbyt szybkiej jazdy samochodem. Poważnym problemem może stać się także negatywny odbiór zachowań chorego przez jego otoczenie.
Czym od fazy maniakalnej różni się u chorego epizod hipomanii?
Objawy hipomanii są podobne do charakterystycznych dla epizodu manii, dlatego czasami naprawdę ciężko je odróżnić. Występują jednak w mniejszym nasileniu, w związku z czym nie powodują negatywnych skutków w życiu chorego i nie budzą sprzeciwu otoczenia. Hipomania oznacza stałe, łagodne podwyższenie nastroju, któremu towarzyszy dobra kondycja fizyczna, a także wysoka sprawność intelektualna. Osoba z ChAD ma w tym czasie więcej energii, silniejszą niż zazwyczaj motywację do działania, większą potrzebę kontaktu z ludźmi. Epizod hipomanii nie wiąże się natomiast z charakterystycznym dla okresu manii brakiem krytycyzmu. Chory potrafi z dystansem odnieść się do swoich pomysłów, a tym samym utrzymuje kontrolę nad własnym zachowaniem.
Faza hipomanii nie zaburza normalnego funkcjonowania osoby dotkniętej chorobą dwubiegunową. Może to być nawet wyjątkowo dobry czas w jej życiu – okres wysokiej kreatywności, która przełoży się na sukcesy zawodowe, przypływ pewności siebie oraz większą łatwość w budowaniu relacji interpersonalnych. Niemniej hipomania wciąż jest objawem zaburzenia i taki stan wymaga stałej, ale też uważnej obserwacji. Jeśli chory podjął leczenie, nie powinien go przerywać. Epizod hipomanii w każdej chwili może przejść w fazę depresyjną.
Diagnoza, czyli jak rozpoznać chorobę afektywną dwubiegunową?
Zaburzenia afektywne dwubiegunowe trudno jednoznacznie określić. Ich symptomy są niespecyficzne, dlatego często mylone bywają z innymi schorzeniami. Na przykład, jeśli chory trafi do lekarza w fazie depresji, może wyjść od niego ze zdiagnozowanymi nawracającymi zaburzeniami depresyjnymi i receptą na leki skuteczne w przypadku tego schorzenia. W praktyce zdarza się także, że pacjent otrzymuje trafną diagnozę dopiero po długim czasie od wystąpienia pierwszego epizodu choroby.
Wobec powyższego w przypadku podejrzenia ChAD fundamentalnym elementem postępowania jest tzw. diagnostyka różnicowa. Specjalista musi wykluczyć m.in. zaburzenia osobowości, schizofrenię czy chociażby ADHD. Bardzo ważne jest także odkrycie współistniejących schorzeń i problemów, które mogą mieć wpływ na nastrój pacjenta. Należą do nich np. choroby tarczycy, guzy mózgu, zaburzenia lękowe, zaburzenia odżywiania, uzależnienie od substancji psychoaktywnych, stałe zażywanie niektórych leków (np. glikokortykosteroidów).
Rozpoznanie choroby afektywnej dwubiegunowej wymaga szczegółowego wywiadu z pacjentem, ale konieczne jest także spotkanie z jego bliskimi. Zwykle to oni są w stanie najlepiej opisać zmienne samopoczucie pacjenta albo udzielić lekarzowi informacji na temat schorzeń występujących w rodzinie.
Leczenie zaburzeń afektywnych dwubiegunowych
Zarówno oznaki maniakalne, jak i depresyjne, mają podłoże biochemiczne, dlatego podstawą leczenia jest farmakoterapia, którą stosuje się długotrwale, niekiedy nawet w celach profilaktycznych, do końca życia. Rodzaj terapii zmienia się w zależności od aktualnego charakteru i nasilenia symptomów choroby. W przypadku objawów depresji pomocne są leki stabilizujące nastrój (np. pochodne kwasu walproinowego), a w okresach manii – leki przeciwpsychotyczne (np. kwetiapina).
Mimo udowodnionej skuteczności farmaceutyków leczenie choroby afektywnej dwubiegunowej musi mieć charakter kompleksowy i obejmować także psychoterapię oraz psychoedukację. Psychoterapia jest najbardziej pomocna w okresach remisji. Dla osoby dotkniętej ChAD stanowi ona bowiem wsparcie w jej problemach psychicznych, a także interpersonalnych, miewających wpływ na przebieg choroby. Jej celem jest też zbudowanie u pacjenta adekwatnej samooceny i poczucia własnej wartości.
Psychoedukacja natomiast służy objaśnieniu choremu mechanizmu działania schorzenia i celów jego leczenia. Jest to istotne choćby dlatego, że pacjenci w epizodach manii nie tylko nie mają świadomości swoich problemów, ale wręcz nie są skłonni podjąć terapii, bo powrót do "normalności" wydaje im się nieatrakcyjny. Lepsze zrozumienie ChAD ułatwia rozpoznawanie symptomów i adekwatną reakcję na ich pojawienie się. Psychoedukacja może mieć różne formy – od rozmowy z terapeutą, po spotkania grupowe. Istotne jest, aby uczestniczyli w nich również bliscy chorego – bez ich wyrozumiałości i wsparcia (choćby w przestrzeganiu regularnego zażywania leków) leczenie ChAD jest dużo trudniejsze.
W szczególnych przypadkach terapia choroby afektywnej dwubiegunowej wymaga hospitalizacji. Krok ten wskazany jest np. w przypadku nasilenia myśli samobójczych u pacjenta. Metody postępowania w leczeniu szpitalnym zależą od stanu chorego. Dopuszczane jest niekiedy nawet stosowanie terapii elektrowstrząsowej.
Preparaty na zmęczenie i znużenie
Podsumowanie
Choroba afektywna dwubiegunowa to poważne zaburzenie psychiczne. Schorzenie objawia się skrajnymi wahaniami nastroju – od głębokiej depresji po stany maniakalno-depresyjne. Najczęściej pojawia się między 20 a 30 rokiem życia, choć u niektórych początkowe symptomy są widoczne już od urodzenia.
Zaburzenie biegunowe może dać o sobie znać zarówno nagle, jak i stopniowo. Do jego rozwoju przyczyniają się czynniki genetyczne, neurobiologiczne oraz środowiskowe. Diagnozę wspomaga odpowiedni test, który pozwala sprawdzić intensywność oraz czas trwania poszczególnych epizodów.
Choć choroby nie da się całkowicie wyleczyć, dostępne są skuteczne metody pozwalające ją okiełznać – farmakoterapia, psychoterapia i wsparcie otoczenia. Kluczem do poprawy jakości życia jest regularne monitorowanie stanu psychicznego, a także szybka reakcja na sygnały ostrzegawcze.
Ważne jest, aby nie ignorować nawet pojedynczych symptomów – mogą one objawiać się subtelnie, lecz ich eskalacja niejednokrotnie wpływa na każdą sferę życia. Jeśli masz wątpliwości, warto sprawdzić swój stan przy pomocy specjalisty – czasem wystarczy 1 rozmowa, by dać sobie szansę na odzyskanie równowagi.
Bibliografia
- Otto F. Kernberg, Zaburzenia osobowości – diagnoza i leczenie, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2022.
- Allan H. Young, Igor Filipović, Zaburzenia afektywne dwubiegunowe. Przewodnik kliniczny, Termedia, 2015.
- Jerzy W. Aleksandrowicz, Psychiatria – podręcznik dla studentów medycyny, PZWL, 2019.
- Norman S. Green, Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży, Wydawnictwo Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, 2020.
- Joanna Rymaszewska, Zaburzenia psychiczne – kompendium dla lekarzy POZ, PZWL, 2021.